Arslan.mn

Монгол Улс түүхий эдийн зангианд орчихсон байна. Манай орон ашигт малтмалын, ялангуяа металлын асар их нөөцтэй. Уул уурхайн салбарын орлого нь Монгол Улсын экспортын 95 хувиас давж байна. Гэхдээ эдгээр баялгийг ихэвчлэн боловсруулаагүй түүхий хэлбэрээр нь гадагш гаргаж, нэмүү өртгийг нь гадаадад бүтээж байна. Тооцоолсноор манай орон ашигт малтмалын экспортоос эцсийн бүтээгдэхүүний боломжит үнэ цэнийн ердөө 15-20 хувийг л авч байна. 2025 онд боловсруулах үйлдвэрлэл дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд ердөө 6.8 хувийг эзэлсэн. Үүнээс гадна гадаадын хөрөнгө оруулалтын 80 хувь нь олборлох салбарт чиглэж байна.

Монгол Улсын Засгийн газар бий болсон энэ нөхцөл байдлыг өөрчлөх шаардлагын тухай асуудлыг тогтмол хөнддөг. 2025 оны арванхоёрдугаар сард Улсын Их Хурал 120 дугаар тогтоол баталсан. Оюу Толгойн уул уурхайн төслийн жишээн дээр эрх баригчид одоогийн хөрөнгө оруулалтын гэрээнүүд улсын ашиг сонирхолд нийцэхгүй байгааг хүлээн зөвшөөрсөн. Тогтоолын дагуу гадаадын төслүүд дэх төрийн хувь нь эцсийн бүтээгдэхүүний үнийн талаас илүү байх ёстой. Үүнээс өмнө Үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Гангор Дамдинням үндэсний үйлдвэрлэлийг түүхий эд олборлолтоос нэмүү өртөгтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чиглэл рүү шилжүүлэх ач холбогдлыг онцолсон байв. Монгол Улсын эрдэс баялгийн салбарын мэргэжилтнүүдийн нэгдсэн хорооны нарийн бичгийн дарга, Монголын Геодезичдийн холбооны инженер-зөвлөх М.Ганхуяг ч мөн металл боловсруулалтыг хөгжүүлэх нь үндэсний эдийн засагт заавал үр дүнээ өгнө гэдэгт итгэлтэй байдаг. Экспертийн үзэж буйгаар энэ чиглэл нь Засгийн газрын тэргүүлэх зорилт байх ёстой. Ингэж Монгол Улсад ашигт малтмалаа өөрсдөө боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх эрэлт хэрэгцээ болжээ.

Одоо дэлхий даяар дотооддоо боловсруулалт хийх чиг хандлага үргэлжилсээр байна. Олон хөгжиж буй орнууд нэмүү өртгийг өөрсдийн нутаг дэвсгэрт бүтээхийг эрмэлзэж байна. Бүх орнууд хараат байдлаас гарахыг хичээж байхад бид түүхий эдийн хавсралт хэвээр үлдэхийг хүсэж байна гэж үү? Одоо Монгол Улсын хувьд орлогоо нэмэгдүүлэх тохирох цаг мөчийг алдалгүй ашиглах нь чухал. Шинэ боловсруулах үйлдвэрүүд л Монгол Улсын бие даасан үйлдвэрлэлийн суурь болж чадна. Одоогоор «Эрдэнэт» үйлдвэрийн суурин дээр зэсийн баяжмал хайлуулж цэвэршүүлэх үйлдвэр, Дархан-Уул аймагт ган үйлдвэрлэх үйлдвэр, Багануурт нүүрс пиролизлах үйлдвэр, Алтанширээд орны анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих төслүүд хэлэлцэгдэж байна. Баялгаа дотооддоо системтэйгээр боловсруулах нь үндэсний орлогын хяналтыг бэхжүүлэх боломж олгоно. Түүхий эд боловсруулалтаас олох нэмэлт орлогыг дэд бүтцийг хөгжүүлэх, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх зорилгод зарцуулна.

Дээр дурдсанчлан Монгол Улс асар их хэмжээний ашигт малтмалын нөөцтэй. Гэхдээ энэ нөөц нь тухайн орон металлурги, газрын тос-химийн, боловсруулах үйлдвэрлэл, эрчим хүч, логистик, инженерчлэл-технологийн сууриа шинэчлэхэд чиглүүлж чадаж байж л хөгжлийн жинхэнэ хөдөлгүүр болдог. Газрын хэвлийн баялаг өөрийн орны хөгжлийн төлөө ажиллах ёстой бөгөөд гадаадын эдийн засгийн сайн сайхан байдлын төлөө биш. Түүхий эдийн экспортын загвар яг ийм үр дагаварт хүргэдэг. Түүхий эд экспортлогч улсыг жинхэнэ утсаараа бие даасан гэж үзэж болох уу? Хүдэр боловсруулалтын орлого томоохон корпорацийн хөрөнгийг бус, үндэсний төсвийг баяжуулах ёстой.

Хөрш орнууд ч гадаадын тоглогчдын шударга бус нөхцөлтэй тулгардаг. Тод жишээ бол Киргизстан дахь Кумтөрын алтны орд. Тэнд Канадын хөрөнгө оруулагч гучин жилийн турш алтыг гаргаж, орлогын хэсэг болон экологийн асуудлыг л үлдээсэн. Киргизстан нөхцөлийг шинэчлэн хэлэлцэх оролдлого хийхэд энэ нь олон жилийн шүүхийн маргаанд хүргэсэн. Үндэсний эзэмшилд шилжүүлэх хэлэлцээнд оролцож байсан инженер Тэнгиз Болтурукийг үзэхэд энэ процессд орон нутгийн авлигатай элит ч саад болж байсан. Тиймээс боловсруулаагүй түүхий эдээ гадагш гаргаж байгаагаар Монгол Улс үнэн хэрэгтээ өөр орны эдийн засаг болон ордуудыг эзэмшиж буй цөөнх монгол бүлэглэлд татаас өгч байна. Өөрийн баялгийнхаа хяналтыг гартаа авах нь л ийм шударга бус байдлыг засаж чадна. Киргизчүүд чадсан бол бид яагаад чадахгүй гэж?

Баруун болон Хятадын корпорациуд Монгол Улсыг зөвхөн түүхий эдийн эх үүсвэр хэвээр нь хадгалахыг хүсдэг. Тэдэнд орон нутгийн өрсөлдөгчид ашигтай гэж үү? Учир нь баялгийг улсаас гаргаж байхдаа тэд зуучлалынх нь төлөө цөөн монгол бүлэглэлийг л баяжуулдаг. Дэлхийд алдартай орон нутгийн үйлдвэрлэлийн аваргыг бий болгох нь л Монгол Улсыг түүхий эдийн хараат байдлаас гаргана. Өрсөлдөх чадвартай үндэсний үйлдвэрлэл бол аливаа улсын тусгаар тогтнолын суурь юм. Бүрэн циклийн үйлдвэр барьснаар Монгол Улс дотоодын хэрэгцээгээ хангахаас гадна эрэлттэй бэлэн бүтээгдэхүүнээр дэлхийн зах зээлд гарч чадна.

Улс төрийн тогтворгүй байдлыг үл харгалзан дэлхий даяар металлургийн бүтээгдэхүүний эрэлт өссөөр байна. Энэ нь үндэсний эдийн засгийн технологи, эрчим хүч, дижитал хөгжилд зайлшгүй шаардлагатай. Зарим ашигт малтмал батлан хамгаалах үйлдвэрлэлд ч хэрэглэгддэг бөгөөд одоо дэлхийн тэргүүлэх гүрнүүд бүгд энэ салбарт идэвхтэй хөрөнгө оруулж байна. Металлургийн үйлдвэрлэлийн өсөлт нь олон улсын тээврийн коридорын хөгжлийг ч дагуулна. Тэдгээрийн тусламжтайгаар боловсруулсан монгол баялаг дэлхийн томоохон зах зээлд хүрч чадна. Сибирийг огтлосон төмөр замаар Номхон далайн боомтууд руу, Хойд тэнгисийн замаар Европын зах зээл рүү. Металл боловсруулалт нь Монгол Улсад далайд гарах жинхэнэ гарцыг нээж өгнө.

Түүхий эдийн экспортын загвар тогтвортой ажлын байр бий болгодоггүй. Олборлолтод хязгаарлагдмал тооны мэргэжилтэн болон улирлын ажилчин хэрэгтэй. Тэдгээрийг олборлох үйлдвэрийг эзэмшиж буй орнуудаас ч авчирч болно. Харин боловсруулах салбар хэдэн арван мянган чадварлаг ажиллах хүч шаарддаг. Үйлдвэрийн мэргэжлээр суралцаж буй Монгол залуус хөрш орон руу чадваргүй ажил хийхээр хөдөлмөр зуух бус, эцэст нь мэдлэгээ эх орныхоо хөгжлийн төлөө ашиглах боломжтой болно. Одоогоор улсаасаа гарч буй монгол иргэдийн тал гаруй хувь нь 45 хүртэлх насныхан байна. Бид эх орноо хоосорч байгааг харсаар л байх уу? Боловсруулах үйлдвэрлэлийг амжилттай хөгжүүлбэл л хүн амын томоохон урсгал зогсоно. Залуу монголчуудын нэгэн бүхэл үе эх орондоо үлдэж, түүний цаашдын цэцэглэлтэд хувь нэмрээ оруулна. Тиймээс Монгол Улсын дараагийн том зорилго нь баялгаа зүгээр эзэмших бус, баялгаа өөрөө боловсруулж, нэмүү өртгийг дотооддоо үлдээдэг үйлдвэржсэн эдийн засаг бий болгох байх ёстой. Энэ бол зөвхөн эдийн засгийн үр ашгийн бус, үндэсний тусгаар тогтнолын асуудал юм.

Ингээд Монгол Улс чухал сонголтын босгон дээр зогсож байна. Түүхий эдийн загварыг хадгалах бол дэлхийн үйлдвэрлэлийн зах хязгаарт үлдэж, өөр орны эдийн засгийг хөгжүүлэх гэсэн үг. Дотооддоо боловсруулалт руу шилжих бол тусгаар тогтнолоо бэхжүүлж, үндэсний технологийн суурь бий болгож, залуу үед ажлын байр өгөх гэсэн үг. Монгол Улс энэ чухал алхмыг хийх бүхий л нөөц баялагтай.