Arslan.mn

Хэдэн мянган жилийн тэртээгээс төв Азийн цээжинд нутагласаар ирсэн  уудам тал нутгийн малчин монгол хүн, морь хоёр хамтдаа энэ дэлхий дээр тэнгэрийн хаяа, газрын дайд хүртэл бэрхшээл бүхнийг сөрж оршин тогтнож ирсэн билээ.

Монгол морь, монголчуудын амьдрал, тэмцэлтэй салшгүй холбоотой тул морьдоо бид монгол төрийн молор эрдэнэ хэмээн шүтэж, төрийн сүлдэнд залсаар иржээ.

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 79 дүгээр чуулганы 2025 оны зургаадугаар сарын 3-ны өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн санаачилсан “Дэлхийн адууны өдөр”-ийн тухай тогтоолыг хэлэлцэн баталсан билээ.

Энэхүү шийдвэр нь Монгол Улсыг нүүдэлчин, морьтон соёлын төв гэдгийг олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлсэн түүхэн үйл явдал болсон юм. Монголын үндэсний их баяр наадмаар буюу жил бүрийн 7 дугаар сарын 11-ний өдөр Дэлхийн адууны өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлж байх тухай НҮБ-ын шийдвэрийн дагуу Монгол Улсад анх удаа өргөн цар хүрээтэйгээр 2026 оны 7-р сарын 11-13-ны өдрүүдэд Хүй долоо худагт олон улсын томоохон арга хэмжээ, наадам болон зохион байгуулах гэж байна.

Харин миний бие энэхүү нийтлэлд horse economy буюу дэлхийн адууны эдийн засгийн бүтэц, түүний эдийн засгийн ач холбогдол, зах зээлийн гол сегментүүд, ирээдүйн өсөлтийн боломжийн талаар уншигч та бүхэнтэй мэдээлэл солилцохыг зорилоо.

Адууны аж ахуй нь дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд хамгийн олон дэд төрөлтэй эдийн засгийн салбаруудын нэг бөгөөд хөдөө аж ахуй, спорт, амралт зугаалга, аялал жуулчлал, тээвэр, мал эмнэлэг гэх мэт тансаг зэрэглэлийн зах зээлийг цогцлоосон өөрийн гэсэн экосистемтэй. Адуу нь ихэнх оронд тээврийн гол хэрэгсэл болохоо больсон ч дэлхий даяар эдийн засаг, соёл, нийгмийн чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна. Өнөө үед дэлхийн адууны эдийн засагт үржүүлэг, уралдаан, морин спорт, мал эмнэлгийн үйлчилгээ, тэжээлийн үйлдвэрлэл, тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, боловсрол зэрэг олон тооны дэд салбарууд багтдаг.

Адууны аж ахуй нь жил бүр тухай улсынхаа үндэсний эдийн засагт тэрбум тэрбум долларын хувь нэмэр оруулж, сая сая ажлын байрыг дэмжиж, татварын ихээхэн орлого буй болгодог. Европ, Хойд Америкийн цэвэр цусны уралдааны салбараас эхлээд Ази, Ойрх Дорнодын өсөн нэмэгдэж буй морин спортын зах зээл хүртэл хурдан удмын адуу нь хөгжингүй болон шинээр гарч ирж буй эдийн засагт үнэ цэнтэй хөрөнгө хэвээр байна.

Дэлхийн адууны эдийн засгийн тойм

Дэлхийн адууны тоо толгой ойролцоогоор 59-60 сая бөгөөд 100 гаруй оронд тархсан байна. Хамгийн олон адуутай улс оронд АНУ, Мексик, Бразил, Монгол, Хятад, Аргентин болон Европын хэд хэдэн орон багтдаг.

Дэлхийн адууны эдийн засагт адуу үржүүлэг, морин уралдаан, морин спорт, амралт зугаалга, аялал жуулчлал, мал эмнэлгийн үйлчилгээ, тэжээлийн үйлдвэрлэл, тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэл, тээвэрлэлт болон холбогдох үйлчилгээ багтдаг.

Салбарын тооцооллоор дэлхийн адууны эдийн засаг нь бусад шууд болон шууд бус эдийн засгийн нөлөөллөөс хамааран жилд 280-350 тэрбум ам.долларын хооронд хэлбэлздэг.

2025 оны байдлаар дэлхийн адууны эдийн засаг ойролцоогоор 310 тэрбум ам.доллар хүрсэн гэж үзэж байна. Дэлхий даяарх адууны аж ахуй, салбарын ажил эрхлэлтийн албан ёсны тоо баримт байдаггүй хэдий ч үндэсний судалгаа, салбарын тооцоонд үндэслэн тооцвол нь шууд ажил эрхлэлт (үржүүлэгч, сургагч, уяач, малын эмч, морь унагч, морь унах багш, жүчээний ажилчид) 4–6 сая, шууд бус ажил эрхлэлт (тэжээл нийлүүлэгч, тээвэр, аялал жуулчлал, бооцоо, тоног төхөөрөмж, хэвлэл мэдээлэл, зочлох үйлчилгээ) 8–12 сая нийт  ажил эрхлэлт 12–18 сая ажлын байрыг буй болгожээ.  

• Үндэсний эдийн засгийн нөлөөллийн хамгийн сүүлийн үеийн судалгаагаар АНУ-ын адууны аж ахуйн салбар дангаараа ойролцоогоор 2.2 сая шууд болон шууд бус ажлын байрыг дэмждэг.

• АНУ-ын эдийн засагт 177 тэрбум орчим ам.долларын хувь нэмэр оруулж байгаа бөгөөд хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, мал эмнэлгийн үйлчилгээ, амралт зугаалга, уралдаан, технологи зэрэг салбаруудыг хамардаг.

Их Британийн морин спортын салбар ойролцоогоор 28,000 бүтэн цагийн ажлын байрыг дэмждэг бол Австралийн цэвэр цусны уралдааны салбар 100,000 гаруй хүнийг ажиллуулдаг.

2019 онд 250 тэрбум ам.доллар байсан дэлхийн адууны эдийн засгийн хэмжээ 2026 онд 323 тэрбум ам.доллар болох таамаглалтай байна. Харин судлаачдын үзэж байгааг энэ тоо 2030 онд 380 тэрбум ам.доллар  2035 онд 500 тэрбум ам.доллар  дөхөж  өсөх хандлагатай байгаа гэнэ.

Дэлхийн адууны эдийн засгийн бүтэц, оролцоо

Адууны эдийн засагт доорх шууд болон шууд бус эдийн засгийн үйл ажиллагаа багтдаг:

Шууд үйл ажиллагаа

• Адуу үржүүлэх, борлуулах

• Уралдаан, бооцоо тавих

• Морин спорт

• Морин аялал

• Сургалт, дасгалжуулалт

• Мал эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ

• Жүчээний менежмент

Шууд бус үйл ажиллагаа

• Тэжээл, тэжээлийн үйлдвэрлэл

• Тээврийн үйлчилгээ

• Даатгал

• Тоног төхөөрөмж, хувцас үйлдвэрлэл

Аялал жуулчлал, зочлох үйлчилгээ

• Хэвлэл мэдээлэл, өргөн нэвтрүүлэг

• Адууны байгууламж барих

Эдгээр салбарууд нь хамтдаа орон нутгийн хөдөө аж ахуйн салбараас эхлээд олон улсын спортын арга хэмжээ хүртэл үргэлжилсэн цогц үнэ цэнийн сүлжээг бүрдүүлдэг.Эдгээр олон салбараас бидний илүү ойр морин спорт болон морин аялал гэсэн 2 салбарыг онцлон авч үзвэл:

Морин спортын эдийн засгийн хувь нэмэр

Морин спорт нь хөдөлмөр их шаарддаг бөгөөд олон төрлийн мэргэжлээр дагнасан мэргэшсэн ажлын байр бий болгодог. Ажлын байрны гол чиглэлүүд:

• Үржүүлэгчид

• Сургагч багш нар

• Малын эмч нар

•  Морь унаачид

• Морь унах зааварлагч нар

• Арга хэмжээ зохион байгуулагчид

• Тэжээл нийлүүлэгчид

• Тээврийн мэргэжилтнүүд

• Аялал жуулчлалын операторууд

Морин аяллын зах зээл

Морин аялал бол адууны эдийн засгийн хамгийн том сегментүүдийн нэг нь юм. Дэлхий даяар сая сая морин спортын оролцогчид морины эзэд аялал спорт хосолсон арга хэмжээнүүдэд олноороо оролцдог.

• Замын уралдаан

• Морин спортын клубууд

• Хобби тэмцээнүүд

• Чөлөөт цагийн үйл ажиллагаа

• Гэр бүлийн амралт

Энэ салбар нь дараах зүйлсийн эрэлтийг дэмждэг

• Морь спортын тоног төхөөрөмж

• Жүчээний байгууламжууд

• Мал эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ

• Тэжээлийн бүтээгдэхүүн

• Сургалтын үйлчилгээ

Монгол,  Исланд,  Аргентин, Испани, Ирланд, Шинэ Зеланд зэрэг улс орнуудад морин аялал жуулчлалын салбар хүчтэй хөгжсөн билээ.

Морин аялал бол хөдөөгийн малчдад орлого олохын зэрэгцээ уламжлалт адууны соёлын өвийг хадгалах боломжит тогтолцоо юм. Өнө эртний түүхтэй уламжлалт адууны соёл нь Монгол үндэстний өвөрмөц байдал ондоошлын салшгүй хэсэг хэвээр байгаа бөгөөд жинхэнэ нүүдэлчин соёлыг хайж буй олон улсын жуулчдыг соронзон мэт татдаг. Монголын морин уралдаан болон түүнийг дагасан эдийн засгийн зах зээл нь нийтдээ 242-275 тэрбум төгрөгөөр хэмжигддэг. Энэхүү эдийн засагт уяачдын хуран морь худалдан авах, цалин хөлс, бэлтгэл зардал, уралдаанч хүүхдийн хангамж, адууны худалдаа, үржүүлэг, тоног төхөөрөмж болон аялал жуулчлалын холбогдох бусад үйлчилгээ багтдаг.

Дэлхийн өнцөг булан бүрд олон сая хүний амьжиргаа адууны аж ахуйн үйл ажиллагаанаас шууд болон шууд бусаар хамаардаг. Хөдөөгийн олон бүс нутагт адууны аж ахуй эрхлэгчид  тогтвортой ажлын байр бий болгож, орон нутгийн эдийн засгийг дэмждэг.

Ирээдүйн хөгжлийн төлөв

Дэлхийн адууны эдийн засгийн урт хугацааны төлөв эерэг хэвээр байх хандлагатай байна. Шинээр хөгжиж буй эдийн засагт дундаж давхаргын хүн амын өсөлт нь адууны аж ахуйтай холбогдолтой бизнесийн үйл ажиллагааны эрэлтийг нэмэгдүүлж байна.

Дэлхийн адууны эдийн засгийн  ирээдүйн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь:

1. Морин спортын оролцоог өргөжүүлэх.

2. Морин аялал жуулчлал, адал явдалт аяллын өсөлт.

3. Мал эмнэлэг, эрүүл мэндийн зардлыг нэмэгдүүлэх.

4. Чинээлэг хэрэглэгчдийн дунд өмчлөл нэмэгдэх.

5. Үржлийн болон гүйцэтгэлийн менежментийн технологийн нэвтрүүлэлт.

6. Ази болон Ойрх Дорнодод морин уралдаан, бооцооны платформуудын өсөлт зэрэг ажээ.

2035 он гэхэд дэлхийн адууны эдийн засгийн үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, эрүүл мэндийн шинэчлэл, технологийн дэвшил зэргээс шалтгаалан 500 тэрбум ам.доллароос давах төлөвтэй байна. АНУ, Их Британи, Австрали зэрэг хөгжингүй зах зээлүүд салбарын үнэ цэнийг ноёрхсоор байх боловч Хятад, Ойрхи Дорнод, Монголын өргөжин тэлж буй морин аялал жуулчлалын салбар хамгийн өндөр өсөлттэй байх төлөвтэй байна. Хөрөнгө оруулагчид эрүүл мэнд, технологи, аялал жуулчлал, дээд зэрэглэлийн морин спортын туршлагыг нэн тэргүүнд тавих хэрэгтэй бөгөөд эдгээр нь дараагийн арван жилд уламжлалт морин эзэмшил болон уралдааны сегментүүдээс илүү үр дүнтэй байх төлөвтэй байна.

Хариулт нь "морин уралдааны зах зээл"-ийг хэрхэн таамаглаж байгаагаас хамаарна. Зах зээлийн судалгааны янз бүрийн тайлангаас үзэхэд дэлхийн морин уралдааны зах зээл 2026 онд ойролцоогоор 210 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2034 он гэхэд 380 тэрбум ам.долларт хүрэх боломжтой (CAGR ~9%) байна.

Дэлхийн адууны эдийн засгийн салбарын 2026–2035 оны таамаглал тайланд морин уралдааны сегментийг 2030 онд ойролцоогоор 350–380 тэрбум ам.доллар хүрч энэ нь дэлхийн нийт адууны эдийн засгийн 50–60%-ийг эзэлж, морин спортын салбарын хамгийн том орлого бий болгодог сегмент юм.

Дэлхийн морин аялал жуулчлалын зах зээл 2026 онд ойролцоогоор 10–11 тэрбум ам.доллар байна гэж тооцоолж байна. Олон тооны зах зээлийн судалгаагаар дэлхийн морин аялал жуулчлалын зах зээл 2025 онд 10.8 тэрбум ам.доллар гэж үнэлэгдэж, 2034 он гэхэд 19.4 тэрбум ам.доллар болж, жилийн дундаж өсөлт 6.7% байх төлөвтэй байна.

Европ нь 2025 онд морин аялал жуулчлалын хамгийн том зах зээл байсан бөгөөд ойролцоогоор 3.68 тэрбум ам.долларын орлого олсон бөгөөд үүнийг Ирланд, Исланд, Испани, Португал, Франц, Их Британи зэрэг орнуудын тогтсон морь унах газрууд бүрдүүлж байна.

Монголын хувьд морины аялал жуулчлал нь манай улсын хамгийн хүчирхэг аялал жуулчлалын салбаруудын нэг юм. Бид 5.1 сая адуутай, олон зууны түүхтэй гайхамшигт нүүдэлчин соёл иргэншил,  жил бүр зуны дэлгэр цагт болдог баяр наадам,  хязгааргүй уудам тал хээр зэрэг давуу талууд нь дэлхийн морин аялал жуулчлалын зах зээлд өвөрмөц өрсөлдөх давуу тал болсоор байна. Олон улсын аялал жуулчлалын олон шинжээчид Монголыг ирээдүйд морин аялал жуулчлалын дэлхийн тэргүүлэх чиглэлүүдийн нэг байх болно гэж үздэг.

Дэлхийн адууны эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, спорт, аялал жуулчлал, эрүүл мэнд, технологи, амралт зугаалгыг динамик эдийн засгийн экосистемд нэгтгэсэн олон талт салбар юм. Адууны тоо толгой 60 саяд хүрч байгаа гэж тооцоолж байгаа бөгөөд энэ салбар нь ажил эрхлэлт, орон нутгийн хөгжил, олон улсын худалдаанд чухал хувь нэмэр оруулсаар байна.

Өсөлтийн зардал, байгаль орчны дарамт зэрэг бэрхшээлүүд нь болгоомжтой менежмент шаарддаг ч салбарын дасан зохицох чадвар, соёлын ач холбогдол нь ирээдүйн өсөлтөд сайн байр суурь эзэлдэг. Технологийн дэвшил, морин спортын оролцоог өргөжүүлэх, адуутай холбоотой үйл ажиллагаанд хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх нь дэлхийн зах зээл дээр шинэ боломжуудыг бий болгоно гэж найдаж байна.

Эдийн засаг хөгжиж, хэрэглэгчдийн сонголт өөрчлөгдөхийн хэрээр адууны аж ахуйн уламжлалыг инновацитай тэнцвэржүүлсээр байх бөгөөд адуу нь XXI зуунд ч эдийн засгийн хувьд хамааралтай, соёлын хувьд үнэ цэнэтэй хэвээр байх болно.

Түүхэнд тээвэр, хөдөө аж ахуйн хөдөлмөртэй холбоотой орчин үеийн адууны эдийн засаг нь морин уралдаан, морин спорт, үржүүлэг, морин аялал, аялал жуулчлал, мал эмнэлгийн үйлчилгээ, адуутай холбоотой бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ зэрэгт хөтлөгдсөн олон талт эдийн засгийн экосистем болж хөгжсөн. Энэ салбар нь дэлхий даяар сая сая ажлын байрыг дэмжиж, орон нутгийн хөгжил, соёлын өвийн хадгалалт, олон улсын харилцаа ардын дипломатын үйл хэрэгт жинтэй хувь нэмэр оруулсаар байх болно.

 

Олон улс судлалын доктор (Ph.,D) Х.Баатархүү